Elżbieta Jezierska-Ziemkiewicz – konstruktorka polskich komputerów

Historia informatyki przez długi czas była opowiadana przez pryzmat mężczyzn. Tymczasem wśród pionierów komputerów znajdowało się mnóstwo kobiet – matematyczek, programistek i konstruktorek, które często pozostawały w cieniu swoich współpracowników. Jedną z nich była Elżbieta Jezierska-Ziemkiewicz – inżynierka, współtwórczyni legendarnych polskich komputerów K-202 i MERA-400. Jej historia pokazuje, jak wiele determinacji wymagało rozwijanie nowoczesnych technologii w realiach Polski Ludowej oraz jak wielką rolę odegrały kobiety w narodzinach ery komputerów.

Balerina, która składała komputery

Elżbieta Jezierska-Ziemkiewicz urodziła się w 1941 roku w Komarówce Podlaskiej. Już jako dziecko wyróżniała się nietypowymi zainteresowaniami. Fascynowało ją nie tylko to, jak działają urządzenia elektroniczne, ale również możliwość ich samodzielnego konstruowania. Wspominała, że rozebrała domowe radio tylko po to, aby zrozumieć zasadę jego działania. Jednocześnie interesowała się sportem i baletem, a nawet rozważała karierę cyrkową jako gimnastyczka. Ta niezwykła mieszkanka kreatywności, odwagi i technicznej ciekawości okazała się później niezwykle cenna w pracy konstruktorki komputerów.

W latach 60. kobiety studiujące kierunki techniczne należały do rzadkości. Jezierska-Ziemkiewicz wybrała studia na Wydziale Łączności na Politechnice Warszawskiej, gdzie na roku były zaledwie dwie kobiety. Musiała funkcjonować w środowisku zdominowanym przez mężczyzn, a jednocześnie udowadniać, że posiada kompetencje nie mniejsze niż jej koledzy. Pracowała wraz ze studentami ze swojej specjalności „Maszyny matematyczne” nad konstrukcją jednego z pierwszych komputerów w Polsce  UMC-1 (Uniwersalna Maszyna Cyfrowa), który trafił do seryjnej produkcji w nieistniejących już Wrocławskich Zakładach Elektronicznych (ELWRO). ELWRO wyprodukowały 25 sztuk UMC-1, a jedna z nich trafiła do Węgier.

W 1965 roku ukończyła studia z wyróżnieniem i już podczas nauki zdobyła stypendium we Francji, co w czasach żelaznej kurtyny było ogromnym osiągnięciem. Jeszcze przed zakończeniem studiów, w 1964 roku, rozpoczęła pracę w Instytucie Maszyn Matematycznych – jednym z najważniejszych ośrodków rozwoju komputerów w Polsce. Tam uczestniczyła w projektowaniu komputerów serii ZAM. Współpracowała przy projektowaniu procesora maszyny ZAM-41 i właśnie do niej stworzyła autorski projekt arytmometru zmiennoprzecinkowego, który umożliwiał wykonywanie bardziej zaawansowanych obliczeń matematycznych. Była pierwszą osobą w Polsce, która wyspecjalizowała się w konstrukcji procesorów, lecz nie miała poczucia, że jest częścią ważnego przełomu technologicznego.

Polska rewolucja komputerowa

Najważniejszym etapem jej kariery stała się jednak współpraca z wybitnym konstruktorem Jackiem Karpińskim przy projekcie komputera K-202. Był to jeden z najbardziej ambitnych projektów komputerowych w Europie początku lat 70. K-202 wyprzedzał swoją epokę – był szybki, niewielki i nowoczesny. W wielu aspektach przewyższał komputery produkowane wtedy w krajach bloku wschodniego. Jezierska-Ziemkiewicz należała do zespołu, który pracował niemal bez przerwy, aby zdążyć z prezentacją urządzenia na targach technologicznych w Londynie. Sama wspomniała, że praca nad projektem całkowicie pochłaniała jej życie. Wysiłki zostały docenione, ponieważ K-202 stał się sensacją na londyńskich targach.

Niestety, rozwój polskiej informatyki w tamtym okresie był silnie uzależniony od decyzji politycznych. Polska znajdowała się za żelazną kurtyną, a dostęp do nowoczesnych podzespołów był ograniczony przez embargo technologiczne państw zachodnich. Dodatkowo, władze PRL często preferowały kopiowanie radzieckich rozwiązań zamiast rozwijania własnych innowacyjnych projektów. K-202 stał się ofiarą tych mechanizmów. Mimo ogromnego potencjału projekt został wstrzymany z powodów politycznych i organizacyjnych. Sama Jezierska-Ziemkiewicz mówiła później o „klątwie trzech lat” – po kilku latach pracy zmieniali się decydenci i wcześniejsze projekty trafiały do szuflady.

Po wstrzymaniu projektu, Elżbieta otrzymała od swoich znajomych propozycję pracy nad kolejnym komputerem w oparciu o K-202. Z obawą o kolejne niepowodzenie, ale też przymuszona trudną sytuacją życiową, zgodziła się. W połowie lat 70. rozpoczęła projektowanie minikomputera MERA-400 – jednej z najbardziej udanych polskich konstrukcji komputerowych. W przeciwieństwie do K-202, komputer ten był bardziej kompletny i dostosowany do realiów polskiego przemysłu. MERA-400 znalazła zastosowanie między innymi w marynarce wojennej, która zainstalowała ją na kutrze torpedowym, ale także w przemyśle np. w zakładach takich jak Papiernia Klucze czy Huta Szkła Jaroszewiec. Co ciekawe, jeszcze w 2020 roku Mera nadal była wykorzystywana w Lotniczej Akademii Wojskowej w Dęblinie, co świadczyło o jej trwałości i jakości projektu.

Mera odegrała ważną rolę w działalności opozycji w czasie strajków na Wybrzeżu. Dzięki połączeniu teleksowemu (ówczesny internet) z Politechniką Gdańską zespół Elżbiety Jezierskiej-Ziemkiewicz otrzymał informacje o protestach i 21 postulatach sierpniowych, a także ostrzeżenie przed zatrzymaniami opozycjonistów. Po udanej akcji ukrycia jednego z członków jej zespołu, który był odpowiedzialny za działania pomocowe dla represjonowanych robotników, Elżbieta została uznana za jedną z organizatorek tejże akcji i z tego powodu aresztowano ją oraz internowano po wprowadzeniu stanu wojennego. W czasie internowania w Gołdapi, „z nudów”, prowadziła dla innych kobiet zajęcia baletowe.

Dalsze losy

Po wprowadzeniu stanu wojennego wiele ambitnych projektów informatycznych zostało zahamowanych lub zniszczonych. Dokumentacja niektórych przedsięwzięć zaginęła, a naukowcy tracili możliwość swobodnej współpracy międzynarodowej. W końcu wraz z mężem Andrzejem Ziemkiewiczem wyjechała do Francji, gdzie rozpoczęła pracę w firmie Bull przy projektowaniu systemów wieloprocesorowych. Brała udział w tworzeniu nowoczesnych procesorów i pracowała także w Stanach Zjednoczonych.

Dopiero po latach jej wkład w rozwój polskiej informatyki został szerzej doceniony. Otrzymała między innymi Medal 70-lecia Polskiej Informatyki oraz Krzyż Kawalerski Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej za wkład w rozwój nauki i promocję polskich technologii.

Dziedzictwo Elżbiety Jezierskiej-Ziemkiewicz wykracza jednak poza konkretne konstrukcje komputerowe. Jest symbolem pokolenia polskich inżynierów, którzy mimo ograniczeń politycznych i technologicznych próbowali tworzyć rozwiązania na światowym poziomie. Pokazuje również, że kobiety od początku odgrywały ważną rolę w rozwoju informatyki, choć często nie otrzymywały należnego uznania.

Dla młodych ludzi – szczególnie dziewcząt zainteresowanych naukami ścisłymi – jej historia może być inspiracją do przełamywania stereotypów. Udowodniła, że pasja, wiedza i wytrwałość mogą pozwolić osiągnąć sukces, nawet w trudnych warunkach politycznych i społecznych. W czasach, gdy technologie cyfrowe kształtują niemal każdą dziedzinę życia, życiorysy takich pionierek przypominają, że rozwój informatyki był efektem pracy wielu odważnych i niezwykle utalentowanych ludzi – także kobiet, których nazwiska dopiero dziś wracają do historii.

 

Źródła:

Karolina Wasilewska, Pionierki. Elżbieta Jezierska-Ziemkiewicz, cz. 1, girlsgonetech.pl, 5 grudnia 2017, [online], https://www.girlsgonetech.pl/2017/12/05/pionierki-ewa-jezierska-ziemkiewicz-cz-1/?utm_source=chatgpt.com, [dostęp: 23.04.2026]

Karolina Wasilewska, Pionierki. Elżbieta Jezierska-Ziemkiewicz, cz. 2, girlsgonetech.pl, 8 grudnia 2017, [online], https://www.girlsgonetech.pl/2017/12/08/pionierki-elzbieta-jezierska-ziemkiewicz-cz-2/, [dostęp: 23.04.2026]

Polskie Towarzystwo Informatyczne, Elżbieta Jezierska-Ziemkiewicz odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Zasługi Rzeczpospolitej Polskiej, [online], https://arch.pti.org.pl/Aktualnosci/Archiwum-Aktualnosci/Archiwum-Aktualnosci-2016/Elzbieta-Jezierska-Ziemkiewicz-odznaczona-Krzyzem-Kawalerskim-Orderu-Zaslugi-Rzeczpospolitej-Polskiej.html, [dostęp: 23.04.2026]

Marcelina Smużewska,  Liczarki, szaradzistki, konstruktorki, programistki. Pionierki polskiej informatyki, „Forum Akademickie”, 2025, nr 5, str. 69-73, https://miesiecznik.forumakademickie.pl/czasopisma/import-2025-06-03-1750/liczarki-%E2%80%A8szaradzistki-%E2%80%A8konstruktorki-%E2%80%A8programistki%E2%80%A9/, [dostęp: 23.04.2026]